Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışı həm daxili, həm də xarici siyasət məzmunlu bir çox kontekstdə maraq doğurdu. Şübhəsiz ki, çıxış proqram xarakteri daşıyırdı və dövlət başçısının Azərbaycanın yaxın onilliklər üçün inkişaf yoluna baxışını nümayiş etdirdi. Prezident İlham Əliyevin nitqi Azərbaycanın həm dövlət, həm də cəmiyyət kimi inkişafına dair doktrinal yanaşmanın əsas istiqamətlərini müəyyən edir.
Azərbaycan xalqının milli ideyası – Azərbaycançılıq Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən formalaşdırılıb. Azərbaycançılıq cəmiyyətin ümummilli məqsədlər ətrafında birləşməsini nəzərdə tutur və Azərbaycan Respublikasının bütün vətəndaşlarına, həmçinin başqa dövlətlərin vətəndaşı olub, etnik, dini və digər kimliyindən asılı olmayaraq eyni zamanda özünü azərbaycanlı sayan insanlara şamil edilir.
Azərbaycançılığın əsasları tarixi varislik, cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin harmoniyası, dövlətin və cəmiyyətin xarici və daxili risklər qarşısında dayanıqlığı, təkamül yolu ilə inkişaf və dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi kimi üzvi sütunlar üzərində qurulub. Azərbaycan Respublikası əhalinin dini mənsubiyyətindən və hakim sülalələrin etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş bütün dövlət quruluşlarının varisidir. Azərbaycançılıq XX əsrin 80-ci illərinin sonu və 90-cı illərinin əvvəllərində Azərbaycanın inkişafına dair forma və məzmun etibarilə radikal konsepsiyalara cavab olaraq yaranıb; Həmin konsepsiyalar bir tərəfdən ölkəni vətəndaş müharibəsinə, Ermənistanla münaqişədə ərazi itkisinə, iqtisadi tənəzzülə gətirib çıxardı, digər tərəfdən isə kimlik böhranı üçün şərait yaratdı.
Azərbaycançılıq alt-kimliklər (etnik, dini, cinsi və digər alt-kimlik formaları) üzərində siyasi xarakterli super-kimlik çətiri yaratdı. Azərbaycançılığın konstruktivliyi ondan ibarətdir ki, heç bir alt-kimlik çətir kimliklə konfliktə girmir, yəni Azərbaycançılıq nə forma, nə də məzmun etibarilə totalitar deyil. Azərbaycançılıq müasir milli dövlətin ideoloji konsepti kimi çıxış edir. Azərbaycançılıq cəmiyyətin parçalanmasına və təsir qruplarının formalaşmasına yönəlmiş xarici impulsların qarşısını almaq üçün resurslar yaradır. Vahid məqsədlər ətrafında birləşmə isə müstəqil, ardıcıl və prinsipial xarici siyasətin həyata keçirilməsinə imkan verir.
Uzun müddət ərzində milli ideyanın məqsədi işğal olunmuş ərazilərin azad edilməsi, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası idi. Bu məqsədə 2020 və 2023-cü illərdə nail olundu. Azərbaycançılıq cəmiyyətin ümummilli məqsəd ətrafında birləşməsi funksiyasını yerinə yetirdi. Prezident İlham Əliyev çıxışlarında Azərbaycan xalqının birliyini və bu birlikdən irəli gələn hakimiyyətin xarici təzyiqlərə tab gətirmə imkanlarını qeyd edirdi.
Müasir tarixi dövr beynəlxalq münasibətlər sisteminin dağılması, bütün mümkün çəkindirmə və tarazlıq mexanizmlərinin süqutu ilə xarakterizə olunur. Geosiyasi sarsıntılar yaxın onilliklərdə keçilməz maneəyə çevriləcək. Ənənəvi hərbi-siyasi və iqtisadi bloklar daxili böhran yaşayır. Bir neçə il əvvəl sarsılmaz görünən beynəlxalq nəqliyyat-logistika marşrutları müharibə və qarşıdurma məkanına çevrilib. Bütün bunlar ölkələri öz coğrafiyasına görə məsuliyyəti artırmağa sövq edir. Suverenliyin qayıdışı adlandırıla biləcək bir proses baş verir.
Kiçik və orta dövlətlər geosiyasi güc mərkəzlərinin təzyiqi ilə üzləşməli olurlar. Bu təzyiq informasiya hücumları, ideoloji diversiyalar, birbaşa təcavüz xarakteri alır. Suverenlik dövlətin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, ictimai birlik, öz inkişaf yolunu seçmək imkanı, kimliyin qorunması üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ideoloji təhlükəsizliyi fiziki təhlükəsizliklə müqayisə edir, çünki ideoloji məzmunlu hücumlar cəmiyyətin parçalanmasına, bir sosial qrupun digərinə qarşı qoyulmasına yönəlib. Bu yanaşma Azərbaycançılıq milli ideyasına ziddir.
Beləliklə, müasir tarixi dövrdə Azərbaycançılıq milli ideyasının məqsədi kimi mütləq suverenliyin müəyyən edilməsi tamhüquqlu dövlət quruculuğu və milli quruculuq üçün zəruridir. Bu məqsədin reallaşdırılması mexanizmləri və alətləri Azərbaycanın ekspert dairələri tərəfindən anlaşılmalı, məzmun və anlayışlarla zənginləşdirilməlidir. Azərbaycan cəmiyyətinin daxili birliyi sabitliyin təminatıdır. Bu sabitlik olmadan milli inkişaf məqsədlərinə nail olmaq mümkün deyil.
Fərhad Məmmədov
Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili və Multikulturalizm Mərkəzinin İdarə Heyətinin sədr müavini
